कोपरगाव प्रतिनिधी
बौद्ध समाजाच्या धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनात आपल्या कार्याचा ठसा उमटविणारे, आंबेडकरी विचारांशी आयुष्यभर एकनिष्ठ राहून समाजसेवेला वाहून घेतलेले कालकथित बोध्दाचार्य नानासाहेब जगताप यांचे वयाच्या ६४व्या वर्षी निधन झाले. त्यांच्या निधनाने बौद्ध समाजाने एक निष्ठावंत कार्यकर्ता, धार्मिक संस्कार जपणारा बोध्दाचार्य आणि समाजाच्या सुख-दुःखात सदैव धावून जाणारे व्यक्तिमत्त्व गमावले आहे.
नानासाहेब जगताप यांनी आपल्या आयुष्यातील तब्बल चार ते साडेचार दशके बौद्ध समाजाच्या धार्मिक व सामाजिक कार्यासाठी दिली. कोणत्याही मोबदल्याची अपेक्षा न ठेवता त्यांनी समाजातील विविध धार्मिक विधी आणि संस्कार पार पाडले. त्यांच्या कार्यामुळे कोपरगाव तालुक्यासह परिसरातील अनेक गावांमध्ये बौद्ध समाजाच्या धार्मिक संस्कारांना एक दिशा मिळाली.
धार्मिक संस्कारांचे कार्य अखंडपणे
बौद्ध समाजातील धार्मिक विधी आणि संस्कार याबाबत नानासाहेब जगताप यांना विशेष आस्था होती. लग्नविधी, वाढदिवसाचे कार्यक्रम, धम्मविधी, जलदान विधी अर्थात दशक्रिया विधी यांसह विविध धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रम त्यांनी अत्यंत निष्ठेने पार पाडले.
विशेष म्हणजे या कार्यासाठी त्यांनी अनेकदा कोणताही मोबदला स्वीकारला नाही. समाजातील एखाद्या कुटुंबात धार्मिक कार्यक्रम असल्याची माहिती मिळाली की, आर्थिक परिस्थितीचा विचार न करता ते त्या कुटुंबाच्या मदतीला धावून जात. त्यांच्या दृष्टीने हे केवळ धार्मिक विधी नव्हते, तर समाजाप्रती असलेले कर्तव्य होते.
सायकलवरून खेड्यापाड्यांत धम्मकार्य
आजच्या काळात दळणवळणाची साधने सहज उपलब्ध आहेत. मात्र नानासाहेब जगताप यांनी आपल्या कार्याची सुरुवात केली, त्या काळात परिस्थिती वेगळी होती. हाताशी साधने नसतानाही त्यांनी सायकलवरून खेड्यापाड्यांत जाऊन बौद्ध समाजातील धार्मिक विधी पार पाडले.
गावोगावी, वाड्या-वस्त्यांवर जाऊन त्यांनी समाजातील कुटुंबांशी संपर्क साधला. एखाद्या कुटुंबाला धार्मिक विधीसाठी बोध्दाचार्याची गरज असल्याचे समजले की, सायकलवरून ते त्या ठिकाणी पोहोचत. अनेकदा आर्थिक मोबदला न घेता त्यांनी आपले कर्तव्य बजावले.
त्यांच्या या साध्या, सरळ आणि निःस्वार्थ कार्यपद्धतीमुळे त्यांचा समाजातील जनसामान्यांशी घट्ट ऋणानुबंध निर्माण झाला.
आंबेडकरी विचारांशी आयुष्यभर निष्ठा
नानासाहेब जगताप यांच्या सामाजिक कार्यामागे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांची प्रेरणा होती. आंबेडकरी चळवळीशी आणि आंबेडकर घराण्याशी त्यांनी आयुष्यभर एकनिष्ठ राहून कार्य केले.
बौद्ध समाजाने आपली धार्मिक ओळख, सामाजिक अस्मिता आणि वैचारिक भूमिका जपावी, यासाठी त्यांनी आपल्या परीने सातत्याने प्रयत्न केले. समाजात बंधुता, समानता आणि स्वाभिमानाची भावना निर्माण करण्याच्या कार्यात त्यांनी सहभाग घेतला.
त्यांच्यासाठी आंबेडकरी विचार हा केवळ राजकीय किंवा सामाजिक विषय नव्हता; तर तो जीवन जगण्याचा मार्ग होता.
भारतीय बौद्ध महासभेच्या माध्यमातून कार्य
नानासाहेब जगताप यांनी भारतीय बौद्ध महासभेच्या माध्यमातूनही दीर्घकाळ काम केले. संघटनेमध्ये त्यांनी तालुकाध्यक्ष तसेच जिल्हा संघटक यांसह विविध जबाबदाऱ्या सांभाळल्या.
संघटनेच्या माध्यमातून बौद्ध समाजातील धार्मिक संस्कार, धम्मविचार आणि सामाजिक एकजूट वाढविण्यासाठी त्यांनी योगदान दिले. संघटनात्मक जबाबदारी स्वीकारल्यानंतरही त्यांचा भर पदापेक्षा प्रत्यक्ष कामावरच राहिला.
गावागावांत जाऊन समाजाशी संवाद साधणे, धार्मिक कार्यक्रमांना उपस्थित राहणे, कुटुंबांच्या अडचणीच्या काळात मदतीला जाणे आणि धम्मविधी पार पाडणे, हा त्यांच्या कार्याचा अविभाज्य भाग होता.
रिपब्लिकन चळवळीतही सहभाग
धार्मिक आणि सामाजिक कार्याबरोबरच नानासाहेब जगताप यांनी रिपब्लिकन पक्षाच्या रिपाई गवई गटाच्या माध्यमातूनही जिल्हास्तरावर काम केले. आंबेडकरी विचारांच्या राजकीय चळवळीशी जोडलेले राहून त्यांनी संघटनात्मक कार्यात सहभाग घेतला.
सामाजिक परिवर्तनासाठी धार्मिक प्रबोधनाबरोबरच राजकीय आणि सामाजिक संघटनाही मजबूत असणे आवश्यक आहे, या भूमिकेतून त्यांनी या क्षेत्रातही आपले योगदान दिले.
कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करतानाही समाजकार्याची कास
नानासाहेब जगताप यांनी कोपरगाव येथील मर्चंट बँकेतही काम केले. नोकरी आणि कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळतानाच त्यांनी सामाजिक व धार्मिक कार्यासाठी वेळ दिला.
दिवसभराच्या कामानंतरही समाजातील एखाद्या कुटुंबाचा धार्मिक कार्यक्रम असेल तर तेथे पोहोचणे, दूरच्या गावातून आलेल्या निरोपाला प्रतिसाद देणे किंवा दुःखद प्रसंगी कुटुंबाच्या पाठीशी उभे राहणे, ही त्यांची कार्यपद्धती होती.
नोकरी, कुटुंब आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या यांचा समतोल साधत त्यांनी आयुष्यभर समाजसेवा सुरू ठेवली.
मोबदल्यापेक्षा समाधानाला महत्त्व
आज अनेक क्षेत्रांमध्ये सेवा आणि मोबदला यांचे समीकरण पाहायला मिळते. मात्र नानासाहेब जगताप यांनी धार्मिक कार्याकडे सेवाभावाने पाहिले. अनेक विधी त्यांनी विनामोबदला केले.
एखाद्या गरीब कुटुंबाच्या घरी विवाह असो, वाढदिवसाचा कार्यक्रम असो किंवा कुटुंबातील व्यक्तीच्या निधनानंतरचा जलदान विधी असो—परिस्थिती कोणतीही असली तरी त्यांनी शक्य ते सहकार्य केले.
त्यांच्या या निःस्वार्थ सेवेमुळे अनेक कुटुंबांच्या सुख-दुःखाशी त्यांचे भावनिक नाते निर्माण झाले.
चार दशकांच्या कार्याची मोठी परंपरा
चार ते साडेचार दशके म्हणजे एखाद्या व्यक्तीच्या आयुष्यातील मोठा कालखंड. या काळात सामाजिक परिस्थितीत अनेक बदल झाले. समाजाची जीवनपद्धती बदलली, तंत्रज्ञान आले, दळणवळणाची साधने वाढली; मात्र नानासाहेब जगताप यांची समाजसेवेची नाळ कधी तुटली नाही.
सायकलवरून खेड्यापाड्यांत जाणाऱ्या कार्यकर्त्यापासून ते संघटनेच्या जिल्हास्तरीय जबाबदाऱ्या सांभाळणाऱ्या कार्यकर्त्यापर्यंतचा त्यांचा प्रवास हा त्यांच्या जिद्दीचा आणि समाजनिष्ठेचा परिचय देतो.
त्यांच्या जाण्याने निर्माण झालेली पोकळी
वयाच्या ६४व्या वर्षी नानासाहेब जगताप यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या निधनाने बौद्ध समाजाने केवळ एक बोध्दाचार्य गमावलेला नाही, तर समाजातील धार्मिक संस्कार आणि आंबेडकरी विचारांची ज्योत तेवत ठेवण्यासाठी आयुष्यभर प्रयत्न करणारा एक निष्ठावंत कार्यकर्ता गमावला आहे.
त्यांच्या पश्चात त्यांच्या कार्याच्या आठवणी, त्यांनी धार्मिक विधी केलेली असंख्य कुटुंबे आणि त्यांच्याशी जोडलेली माणसे हीच त्यांच्या सामाजिक जीवनाची खरी ओळख आहे.
समाजासाठी जगलेला माणूस
नानासाहेब जगताप यांचे आयुष्य पाहिले तर त्यात प्रसिद्धीपेक्षा सेवा, पदापेक्षा कर्तव्य आणि मोबदल्यापेक्षा समाधान यांना अधिक महत्त्व होते. बौद्ध समाजाच्या धार्मिक संस्कारांमध्ये त्यांनी दिलेले योगदान दीर्घकाळ स्मरणात राहील.
सायकलवरून गावोगावी जाऊन धम्मविधी करणारा हा कार्यकर्ता, भारतीय बौद्ध महासभेच्या माध्यमातून संघटन उभी करणारा पदाधिकारी, रिपब्लिकन चळवळीत योगदान देणारा आंबेडकरी कार्यकर्ता आणि आपल्या कर्तव्याशी प्रामाणिक राहणारा कर्मचारी—या सर्व भूमिका त्यांनी आपल्या आयुष्यात समर्थपणे निभावल्या.
त्यांच्या निधनाने एक अध्याय संपला असला तरी त्यांनी केलेल्या चार दशकांच्या निःस्वार्थ कार्याची प्रेरणा पुढील पिढ्यांना निश्चितच मिळत राहील.
कालकथित बोध्दाचार्य नानासाहेब जगताप यांना भावपूर्ण आदरांजली! त्यांच्या सामाजिक, धार्मिक आणि धम्मकार्याला विनम्र अभिवादन.
